Member details
Gebruikersnaam
Wachtwoord
 
Wachtwoord vergeten?
 
 

Schuttersfeesten in Sittard 1856 en 1857

 
Oudste Limburgse schuttersfeesten
Oudste vaandeldrager uit Simpelveld
Door: Luc Wolters


Simpelveld gooide iets meer dan honderdvijftig jaar geleden tijdens de eerste Limburgse
schuttersfeesten hoge ogen. De vereniging bleek onder meer de oudste vaandeldrager in haar
gelederen te hebben, een onderdeel waar vandaag de dag geen prijzen meer voor uitgeloofd
worden. Over het tot stand komen en het verloop van de eerste schuttersfeesten in Limburg in
1856 en 1857, alsmede van de rol van schutterij St.-George uit Simpelveld daarin, daarover gaat
navolgend artikel.


Schuttersfeesten
De schuttersfeesten zijn vandaag de dag de meest in het oog springende activiteiten van de
Limburgse schutterijen. Behalve bij de lokale activiteiten in eigen dorp, zoals het
koningsvogelschieten en begeleiden van festiviteiten en plechtigheden, is het schuttersfeest tevens
de gelegenheid voor de verenigingen zich aan een breder publiek te presenteren. Echter ondanks het
feit dat het schutterswezen al vele eeuwen oud is, is het schuttersfeest als zodanig ‘slechts’ 150 jaar
oud. In de jaren 1856 en 1857 zijn in Sittard de eerste schuttersfeesten voor de geweerschutterijen
gehouden. De Sittardse feesten vormen daarmee de oorsprong van de huidige Limburgse
schuttersfeesten. Simpelveld was van de partij
Een noviteit
Hoewel er in de Middeleeuwen onder de noemer
‘landjuwelen’ wel al schuttersfeesten zoals in de Zuidelijke
Nederlanden gehouden werden, stierven deze festiviteiten
een stille dood. De heropleving kwam pas halverwege de
negentiende eeuw. Het handboogschutterwezen mocht zich
in het tweede kwart van de 19e eeuw in een grote
belangstelling verheugen. Het werd zelfs door koning
Willem III gestimuleerd, die koninklijke
handboogschutterwedstrijden op touw liet zetten. Ook in
Sittard kwam een handboogschutterij tot stand, genaamd
Amicitia. Tijdens een handboogschutterconcours in
Roermond deden de Sittardse schutters inspiratie op om dit
ook in Sittard op touw te zetten. Twee jaar later zetten ze
een nieuwe stap door ditmaal niet een concours voor
handboogschutters, maar één voor geweerschutterijen te
organiseren. Een noviteit!
Schutterijen uit hun slaap wekken
Het schuttersfeest werd gehouden bij gelegenheid van de Sittardse Sint-Rosafeesten. Op zondag
trok de processie en maandag was er kermis. Om negen uur ’s morgens was al het roffelen van de
tamboers te horen van de uit alle richtingen arriverende schutterijen. Tien schutterijen waren van de
partij, zoals van Oirsbeek, Schinnen, Limbricht, Nieuwstadt, Holtum, Brunssum, Houthem,
Broeksittard, Heerlerheide. Door de deelname van Tudderen uit het koninkrijk Pruisen kreeg de
wedstrijd een internationaal karakter. Enkele delegaties die niet als schutterij herkenbaar waren,
werden geweerd van deelname. Op de markt werden de commandanten apart geroepen, die met de
organisatie het feestreglement doornamen en de volgorde bepaalden. De Sittardse organisatoren
onder leiding van de burgemeester wilden vooral veel volk naar Sittard trekken – de gemeenteraad
stelde 100 gulden subsidie beschikbaar – maar speelden ook met de gedachte om de glorierijke tijd
van de schutterijen te doen herleven, die door de Franse tijd (1794-1815) een forse terugval gekend
hadden en begin 19e eeuw een armetierig bestaan kenden met activiteiten die zich slechts tot de
eigen gemeenschap beperkten. De organisatie beoogde de schutterijen uit ‘hun diepe slaap’ te halen.

Een vervolg in 1857

Het schuttersfeest had een zodanige indruk gemaakt, dat dit initiatief een jaar later wederom op de kermismaandag van de Sittardse Sint-Rosafeesten een vervolg kreeg. Wervende advertenties
zorgden voor een grote belangstelling en 38 aanmeldingen. Op de dag zelf werd Spartaans vroeg om 8.00 uur gestart. Dit is erg vroeg als we bedenken dat diverse schutterijen een lange weg te gaan
hadden om in Sittard te geraken. Ze waren met karren en sommigen te voet al uren van tevoren naar
de schuttersstad getogen. Aan de oude stadspoorten werden de schutterijen ontvangen en vandaar
naar de Oude Markt geleid. In alle straten waren ‘majesteitelijke broederschappen’ te zien, met aan
het hoofd de ‘voorloper’, met wapperende vaandels en banieren en voorzien van een tamboer of
zelfs een muziekkorps. Er volgde een opstelling in carré, waarna de verenigingen aan alle kanten
bewonderd werden. In de raadszaal werd met alle commandanten de optochtvolgorde geloot.
Burgemeester Arnoldts sprak hen toe en spoorde ze aan tot handhaving van goede orde.
Schutterijen van heinde en verre
Het schuttersfeest in 1857 was zowel internationaal als Maasoverschrijdend, getuige de deelname
van schutterijen uit Nederlands Limburg, het koninkrijk Pruisen en zelfs een uit Belgisch Limburg.
Maar liefst 35 schutterijen waren naar Sittard gekomen, waaronder alle tien de deelnemers van het
jaar daarvoor. Drie verenigingen, waaronder Eys, hadden zich aangemeld, maar waren niet
gekomen. De Nederlandse deelnemers waren:
Bingelrade, Born, Broeksittard, Brunssum,
Doenrade, Douvergenhout, Geleen (2),
Grevenbicht met harmonie, Gronsveld met
harmonie, Gulpen met zanggezelschap,
Heerlerheide, Holtum, Houthem, Limbricht,
Merkelbeek, Nieuwstadt, Oirsbeek, Puth,
Schinnen, Schinveld, Susteren (2), Valkenburg
(2). Vervolgens namen uit de Pruisische Zelfkant
deel: Brebern, Gangelt, Geilenkirchen, Havert,
Höngen, Tuddern, Waldfeucht, Wehr. Uit België
nam Sint-Pieter Leuth deel. En natuurlijk was
schutterij St.-George uit Simpelveld met nummer
vijf in de optocht present. Alle deelnemende
verenigingen ontvingen een herinneringsmedaille.
Een legendarisch volksfeest
Vanaf de Markt trok de optocht door de straten van Sittard. Voorop de marechaussee te paard, de
organisatoren en de Sittardse harmonie, dan twaalf knapen met de kussens waarop de te winnen
medailles gespeld waren, een toneelgezelschap, hellebaardiers, boogschutters en hierna de
geweerschutterijen. De stoet liet volgens een ooggetuige in de Franstalige krant Courrier de la
Meuse een ‘onuitwisbare indruk’ achter. Hij spreekt over 2.000 deelnemers, allen verschillend
gekleed, met tamboers en fluiten, drapeaus en bannieren; hij laat ook de soms hoge leeftijd van de
schutters niet onvermeld. Rond het middaguur start het vogelschieten. Een schutter van Oirsbeek
schoot de kop eraf, legde beslag op de eerste prijs en won het erekruis. Terug in Oirsbeek liet hij
samen met de generaal een zilveren herdenkingsschild vervaardigen, die deze overwinning
memoreerde. Zo bijzonder werden prijs en schuttersfeest toen nog gevonden. Andere winnende
schutters kwamen uit Valkenburg, Gulpen, Gangelt en Geilenkirchen. Het vogelschieten is dikwijls
een kwestie van geluk. Geoefende schutters komen bij de
echter schietwedstrijden aan bod. Tegenwoordig is dit het
(verticale) schieten op de boelen. In 1857 werd de
deelnemende schutters het (horizontale) schijfschieten als
wedstrijd voorgeschoteld, dat ontleend is aan het
handboogschieten. Deze werd gewonnen door Schinnen
voor Simpelveld, dat de verdienstelijke tweede prijs won.

Euforie over de prijzen:
De commissie had moeite om de prijzen voor de beste
vendeliers en de vlugste voorlopers toe te kennen en gaf
alle deelnemers een prijs of geldbedrag. Voorts vielen de
harmonie van Grevenbicht en tamboer Keulen van Puth in de prijzen. Terwijl de toekenning van de subjectieve wedstrijden enige problemen opleverde, waren er ook meer
objectieve wedstrijden, namelijk die van de oudste
schutters. De deelnemers die hiervoor in aanmerking wilden komen, dienden een geboortebewijs mee te brengen. Terwijl de 86-jarige Spee uit Leut de oudste deelnemende schutter was, won de 83-jarige
Toussaint Berger uit Simpelveld de prijs als oudste vaandeldrager. Hij wist het papier te overleggen
dat hij op 28 januari 1776 geboren was. De schutterijen van Gulpen, Houthem en Simpelveld
kregen een eervolle vermelding: ‘zeer loffelijk’. De avond werd besloten
met diverse ‘charmante en talrijke’ bals. De Junggesellenschutterij van
Geilenkirchen koesterde zich die nacht in het gezelschap van de Sittardse
dames en heren en nam pas om 7.00 de volgende ochtend afscheid van de
gastvrije stad. Ze werden thuis met trommelslag en kamerschoten
ontvangen. De schutterij van Gronsveld, die vier prijzen in de wacht wist te
slepen, wachtte onderweg de Commissaris des Konings, Van der Does de
Willebois op, die ze met haar harmonie een serenade bracht. De
schutterskoning schonk een zilveren schild, waarin de in Sittard behaalde
prijzen vermeld werden. In Simpelveld is niets terug te vinden van euforie
van de terugkerende schutterij met de in Sittard behaalde lauweren. Het oude schuttersboek start pas vier jaar later, in 1861.
Dan bestaat St.-George uit 40 leden en 13
ereleden, die een jaarlijks bedrag
doneerden. Het zware kader bestond
daarnaast uit een generaal, 2
Schützenmeister, een kapitein, een
luitenant, 2 Oberschützen, een
commandant, een ‘Schriftführer’ en
een ‘Vändrig’. Inmiddels was de
bejaarde Toussaint Berger vervangen
door Heiliger Berger (‘Bergie’).

Besluit:

Het schutterswezen, dat met de inval van de Fransen een grote klap had gekregen, bloeide op mede naar aanleiding van de schuttersfeesten. In Sittard werden ze geïntroduceerd en zouden sindsdien niet meer van de schuttersagenda verdwijnen.
In de tweede helft van de 19e eeuw waren ze
een van de katalysatoren, die het aloude
schutterswezen een forse opleving bezorgden:
rustende verenigingen werden heropgericht en
nieuwe schutterijen ontstonden, de zware buks
werd als wedstrijdwapen geïntroduceerd en
uniformen van het leger overgenomen om
uiting te geven aan groepsgevoel en het
weerbare karakter, waar koning Willem III in
zijn oproep voor weerbaarheidverenigingen
destijds aan refereerde. In het kader hiervan
werden tijdens de schuttersfeesten
schietwedstrijden en oefeningen in de omgang
met wapens gepropageerd (de exercitie). Het
schuttersfeest was en is nog steeds het middel
bij uitstek waarmee schutterijen zich presenteren aan een breed publiek. De vermaardheid van het
schuttersfeest en het internationale karakter van het Oud-Limburgs Schuttersfeest voor de
buksschutters in de beide Limburgen heeft zelfs tot het koninklijk bezoek van H.M. Koningin
Beatrix en Z.K.H. Kroonprins Filip in 2006 geleid.
(*) Dit artikel is een samenvatting van twee meer
omvangrijkere stukken over de Sittardse schuttersfeesten. Met
oog voor de Sittardse couleur locale staat dit beschreven in een
artikel in het Historisch Jaarboek voor het Land van
Zwentibold (2007) 57-80. In een begin 2008 verschijnend
artikel in De Maasgouw komen vooral de voorgeschiedenis,
totstandkoming en historische vergelijkingen aan bod. Voor de bronnen en literatuurverwijzingen zij naar deze artikelen verwezen.
 

Tags

 
 

Respect

  • Corina
 
 
Thimo

Natte, maar succevolle Sint Rosa-zondag

28 aug 2012, 16:51

De laatste zondag van Augustus begint voor de schutterij traditioneel met de deelname aan de Sint...
Thimo

Sint Rosa ook succesvol op bondsfeest Schimmert

21 mei 2012, 15:29

Een week na het eerste bondsfeest van 2012 stond alweer het 2e schuttersfeest van het jaar op het...
Thimo

Succesvolle start schuttersseizoen 2012

16 mei 2012, 19:13

Zondag 13 Mei 2012 werd deelgenomen aan het 1e bondsfeest van 2012, georganiseerd door de...
Thimo

Uit de media: Koningsplaat uit 1738 weer in handen van Sint Rosa

2 mei 2012, 14:37

Woensdag 2 Mei 2012 stond er in het Limburgs Dagblad een artikel over de koningsplaat uit het...
Thimo

Theo Arets verlengt koningsschap bij Sint Rosa...

16 apr 2012, 18:17

Zondag 15 April 2012 was het zover: na ruim 10 jaar was het koningsvogelschieten van de...